Аж үйлдвэрийн хувьсгал ба колончлолын эрин

XVII зууны дунд үеэс Англид эхэлсэн “Аж үйлдвэрийн хувьсгал” XIX зууны дунд үе гэхэд хөгжлийнхөө II шатанд гарч, хамрах хүрээ нь өргөсч, Европт Герман, Франц, Их Британи, Бельги, Чех, далайн чанадад АНУ, Канад, Австрали, Шинэ-Зеланд, Зүүн Азид Япон зэрэг улсууд аж үйлдвэрийн салбараа хурдацтай хөгжүүлснээр хуучин колончилогчдын зэрэгцээ шинээр хүчирхэгжсэн орнууд бий болсон. XIX зууны сүүлч гэхэд эдгээр аж үйлдвэржсэн орнууд дэлхийн зах зээлийн төлөөх тэмцэлд идэвхитэй оролцох болсон бөгөөд дэлхийг хуваах үйл явц шувтарч Ази, Африк, Америкт тэдний нөлөөнд ороогүй бүс нутаг үгүй болж улмаар ирээдүйн геополитикийн өрсөлдөөнд эдгээр гүрнүүд хань хамсаатан эрэлхийлж эхэлсэн ба цэрэг, улс төрийн эвсэлийг байгуулж эхэлжээ.

1871 онд Германы холбооны улсуудыг нэгтгэн Нэгдсэн Германы эзэнт гүрнийг байгуулж, улмаар анхны канцлер болсон Отто Фон Бисмарк Европт эзэнт улсыг бэхжүүлэхэд чиглэсэн гадаад бодлого явууллаа. 1879 онд Австри-Унгарын эзэнт гүрэнтэй хэлэлцээ хийж, 1882 онд Герман, Австри-Унгар, Италийн “Гурвын холбоо” хэмээх цэрэг, улс төрийн холбоог бий байгуулав.

АНУ-н хувьд Номхон далай, Карибын тэнгист шинэ колончилолын бодлого явуулж, 1898 онд Испанитай колонийн дайныг эхлүүлсэн ба 7 сар үргэлжилсэн энэхүү дайнд АНУ ялалт байгуулсан. Энэ дайны төгсгөлд 1898 онд Парист АНУ-Испанийн гэрээнд гарын үсэг зурснаар Испани улс Куба дахь колонийн бодлогоос татгалзан, Пуэрто-Рико, Гуам, Филиппин АНУ-н мэдэлд шилжсэн. Гэвч Герман Филиппинд сонирхолтой, Номхон далайн Каролин, Папуа, Марианны арлуудыг өмнө нь Испаниас худалдаж авсан бөгөөд энэ бүс нутаг хоёр гүрний ашиг сонирхол зөрчилдөж эхэлсэн байна.

Номхон далайд амжилт олсны дараагаар АНУ-н колончилолын бодлого Алс Дорнод руу, тэр дундаа Хятад руу чиглэж 1899 онд АНУ-н төрийн нарийн бичгийн дарга Жон Хэй “Нээлттэй хаалганы бодлого” дэвшүүлсэн. Энэхүү бодлого нь Хятадын зах зээл дээр Их гүрнүүд үнэ тариф, худалдааны тэгш эрх эдлэх тухай заасан байсан.

1899 онд Америк-Испанийн дайны үед Африкийн өмнөд хэсэгт Их Британийн эзэнт гүрэн колончлолын хүрээгээ тэлэх зорилгоор Голландын колонид халдаж дайн эхлүүлсэнийг түүхэнд Англи-Бурын дайн хэмээн тэмдэглэдэг ажээ. Уг дайнд Британичууд ялалт байгуулж, колонийн хүрээгээ тэлэв.

Энэхүү Англи-Бурын дайны дараачаас Герман тэнгисийн цэргийн хүчээ бэхжүүлэх хөтөлбөр хэрэгжүүлж эхэлсэн юм. Учир нь хүчтэй флотгүйгээр Англитай өрсөлдөх боломжгүй нь хэзээний тэнгисийн гүрэн хэмээн тооцогддог Голландын ялагдлаас харагджээ. Хуурай замын зэвсэглэлийн хувьд Герман Франц хоёр өрсөлдөж байв. Энэхүү байдал нь хөрш Орос болон Австри-Унгарыг зэвсэглэлдээ хөрөнгө оруулахыг шаардаж байсан ч санхүүгийн боломжгүй байдлаас шалтгаалан зэвсэглэлээр хөөцөлдөж чадахгүй байлаа. Иймээс Оросын Засгийн газар арга буюу зэвсэглэлийг хязгаарлах тухай Олон улсын бага хурал хуралдуулах санал дэвшүүлжээ.

1899 онд Оросын санаачлагаар зэвсэглэлийг хязгаарлах асуудлаар 27 орны төлөөлөгчид оролцсон бага хурал (Гаагийн Бага хурал) болсон. Зэвсэглэлийг хориглох талаар олигтой үр дүнд хүрээгүй ч дайн хийх дүрэм журмыг цэгцэлж өгснөөрөө ач холбогдолтойд тооцогдоно. Тухайлбал: химийн зэвсэг хэрэглэхгүй байх, олзлогдсод болон шархдагсадыг амьд байлгах мөн Олон улсын мөргөлдөөнийг яриа хэлэлцээрийн замаар шийдвэрлэх тухай олон улсын чанартай анхны конвенцийг баталсан байна